Aprender a Pensar

Repensar la Educación

Pueblo Q'eqchi'

Pueblo Q'EQCHI'

Algo sobre los q’eqchi’ en q’eqchi’

1 Li aatinob’aal Maay.

Eb’ li aatinob’aal maay jun aj wi’ li xtoonal kiwan chaq junxil q’e kutan, naru tana nayeemank “Xe’toonil” re maraj jo’ nake’xye eb’ li qasqiitz’in aj k’iche’ “Na’b’e Maayab’ Tzij” chalen chaq numenaq mare 4,000 chihab’ anaqwan. Hab’an sa’ eb’ li kutan chik anaqwan, wankeb’ mare lajeeb’ xkak’aal li raatinob’aaleb’ li qakomon aj maayeb’, jo’ wi’ xkihaleb’ li xmolamil chi tenamit wankatqeb’ sa’ xsutam li na’ajej ke’wan wi’ ut b’ar wi’ toj wankatqo laa’o li ralal xk’ajol li nimla tenamit Maay. Ka’aj wi’ sa’ xteepal li tenamit Watemaal wankeb’ wiib’ xkak’aal (22) chi xmolamil aatinob’aal, wankeb’ chik nake’tawman sa’ xteepal li tenamit México, yal xb’aan naq junxil chaq q’e kutan, li Xetoonil aatinob’aal jun chi nimla na’ajej naxram chaq ut timil timil xwan li xpuktasinkil rib’eb’, toj reetal naq xwulakje’ toj b’ar wi’ wankatqeb’ anaqwan, hab’an li xtoonal chaq yeeb’il naq sa’ xtz’e li tenamit kiwan li xch’upil. (England, N. 2002:6).

Nayeemank naq chan ru xjek’i chaq rib’ li aatinob’aal maay, ha’an naq xb’een wa xe’xjach chaq rib’eb’ kaahib raqal chi roq ruq’ li aatinob’aal, (us rilb’al li eetalil #1 wan sa’ xraqik) ut naq yooh chi nume’k li chihab’, yooh chi xik li kutan, ke’ok chi k’iik, toj reetal naq wiib’ reheb’ li junq raqal ha’an ke’xjachi wi’ chik rib’eb’ sa’ wiib’ ch’uut li junjunq, ut aran natikla chaq xpatz’b’aleb’ li xch’uutaleb’ laj K’iche’ ut li xch’uutaleb’ aj Mam, ha’aneb’ li ke’el chi sa’ li xraqalil li wankeb’ sa’ xtz’e li tenamit; jo’ wi’ ke’ala chaq li xch’uutaleb’ aj Ch’ol ut li xch’uutaleb’ aj Q’anjob’al sa’ xraqalil li wankeb’ sa’ xnim li tenamit. Arin nawan xtawb’al xyaalal chan ru naq kitikla chaq xjek’inkil rib’eb’ li qaxe’qatoon, qayehaq sa’ xch’uutal li aatinob’aal K’iche’ ki’ala chaq li aatinob’aal Q’eqchi’. (Kaufman, T. 1974:33)

Li Poopol Hu ha’an jun reetalil chan ru naq wan chaq li na’leb’ak, li aatinak ut li tz’iib’ak sa’ li junxil chaq q’e kutan, xb’aan naq ka’jeb’ chik ha’an li reetalil li na’leb’ wankatqeb’ anaqwan sa’ qayanq, li nayehok re li yaal chi rix chan ru li xna’leb’il li wank.

Hab’an aajel ru xjultikankil naq li aatinob’aal maay, junxil chaq q’e kutan moko rik’in ta li tz’iib’ ha’in natz’iib’amank, xb’aan naq jalan wi’ li tz’iib’ ut ha’aneb’ li nake’tawmanje’ chi ruheb’ li pek, li sek’ li ochoch, li che’, ut li k’a’ re ru kilaje’ xkanab’atq li qamama’ qixa’an. Qayehaq jo’keb’ li eetalil ha’in:

Reetalil tz’iib’ tawb’il chi rix xna’aj uutz’u’uj tawb’il Tikal.

Reetalil tz’iib’ tawb’il chi ru che’ aran Tikal.



escrito el 22 de julio de 2011 por en General


Escribe un comentario

Recuerda que:
  • Las opiniones aquí expresadas serán responsabilidad tuya, y en ningún caso de Aprender a Pensar
  • No se admitirán comentarios que vulneren lo establecido por las leyes y por las Normas de uso de este sitio
  • Aprender a Pensar se reserva el derecho de eliminar los comentarios que considere inadecuados
Los datos serán tratados de acuerdo con lo establecido en la Ley Orgánica 15/1999 de 13 de diciembre de Protección de Datos de Carácter Personal, y demás legislación aplicable. Consultar nuestra Política de Privacidad
Aprender a Pensar